Rynek pracy a osoby bezrobotne 50+

Celem badania była analiza sytuacji osób bezrobotnych w wieku powyżej 50 lat. Badanie miało przybliżyć oczekiwania, potrzeby i motywację tej grupy do podjęcia pracy, przeanalizować postawy pracodawców i politykę wobec starszych pracowników, opisać oferty wsparcia osób w wieku powyżej 50 lat ze strony instytucji pośrednictwa pracy, organizacji pozarządowych i innych podmiotów rynku pracy. Badaniem objęto osoby długotrwale bezrobotne w wieku 50 lat i więcej, pracodawców, instytucje rynku pracy (wojewódzkie i powiatowe urzędy pracy, publiczne i prywatne agencje zatrudnienia), organizacje pozarządowe działające na obszarze rynku pracy oraz przedstawicieli instytucji mających wpływ na kształtowanie rynku pracy.

Opinie przedstawicieli instytucji rynku pracy
Wiek osób bezrobotnych przekraczających 50-ty rok życia postrzegany jest przez badanych przedstawicieli instytucji rynku pracy jako druga, po niskich kwalifikacjach, najczęściej wymieniana bariera zatrudnienia.

Czy w Pana powiecie/województwie można zauważyć, że problem bezrobocia dotyczy w sposób szczególny jakiejś kategorii osób? Jeśli tak, jakiej/jakich? N=252

Niskie kwalifikacje. Jednocześnie dokonywane przez przedstawicieli instytucji rynku pracy porównanie kwalifikacji osób w wieku powyżej 50 lat z kwalifikacjami osób młodszych wypada zdecydowanie na niekorzyść osób starszych: o niższych kwalifikacjach osób w wieku 50 + mówi 64 proc. przedstawicieli instytucji rynku pracy. Niskie kwalifikacje osób bezrobotnych w wieku 50 + przekładają się na małe zainteresowanie nimi pracodawców, co z kolei zniechęca osoby bezrobotne do aktywności w poszukiwaniach pracy.

Dyskryminacja, niska aktywność, niska samoocena, rezygnacja. Jedna trzecia przedstawicieli instytucji rynku pracy twierdzi, że osoby w wieku powyżej 50 lat są dyskryminowane na rynku pracy. Z kolei ponad 2/3 badanych uważa, że osoby starsze wykazują się mniejszą aktywnością w poszukiwaniu pracy niż ludzie młodsi. Jako przyczynę tego stanu rzeczy najczęściej wymieniano niskie poczucie własnej wartości bezrobotnych po 50-tce, brak wiary we własne siły oraz zniechęcenie i rezygnację związane z długotrwałym okresem pozostawania bez pracy. Zdaniem przedstawicieli rynku pracy, osoby po 50-tym roku życia w małym stopniu są też zainteresowane rozpoczęciem własnej działalności gospodarczej, głównie z powodu braku pieniędzy na start, lęku przed takim wyzwaniem i braku pomysłu na firmę.

Działania na rzecz bezrobotnych po 50-tce. Zapytani o specjalne działania na rzecz poszczególnych kategorii bezrobotnych, przedstawiciele instytucji rynku pracy wymieniali kilka kategorii, wobec których takie działania są podejmowane. Priorytetami są objęte głównie osoby młode, wchodzące dopiero na rynek (40 proc. wskazań) oraz osoby w wieku powyżej 50 lat (37 proc. wskazań). Pośród działań podejmowanych przez urzędy pracy na rzecz osób po 50-tym roku życia najczęściej wymieniano doradztwo zawodowe (86 proc.), kursy i szkolenia (84 proc.), oferty przygotowania zawodowego w miejscu pracy (79 proc.), prac społeczno-użytecznych (66 proc.) oraz robót publicznych (59 proc). Znacznie rzadziej były to porady psychologa (21 proc.), doradztwo prawne (18%) oraz oferty dotyczące wolontariatu. Zdaniem przedstawicieli instytucji rynku pracy największym zainteresowaniem cieszyły się oferty robót publicznych, oferty przygotowania zawodowego w miejscu pracy i różnego rodzaju kursy i szkolenia. Najmniejsze zainteresowanie budziły oferty dotyczące wolontariatu i porady psychologa.

Opinie osób bezrobotnych w wieku powyżej 50 lat
Charakterystyka. Jak wynika z ankiety przeprowadzonej wśród osób bezrobotnych, zdecydowana większość spośród osób bezrobotnych w wieku powyżej 50 lat to osoby pozostające w związku małżeńskim, przy czym w 17 proc. spośród nich również małżonek jest bezrobotny. Prawie wszyscy bezrobotni podkreślają brak jakichkolwiek oszczędności w gospodarstwie domowym, a ponad 1 jest zadłużona. Blisko 7 na 10 bezrobotnych uznaje dochody swojego gospodarstwa domowego za zbyt małe w stosunku do potrzeb. Co trzeci bezrobotny twierdzi, że jest chory na jakąś przewlekłą chorobę. W co czwartym gospodarstwie domowym osób bezrobotnych jeden z członków rodziny choruje na jakąś przewlekłą chorobę.
Większość bezrobotnych w wieku 50 + to osoby słabo wykształcone: 67 proc. ma wykształcenie podstawowe lub niższe albo zasadnicze zawodowe, często związane z zawodami, na które nie ma popytu. Co piąty bezrobotny w wieku powyżej 50 lat zna jakiś język obcy, a jedynie 12 proc. potrafi korzystać z komputera. Jednak za główną przyczynę trudności w znalezieniu pracy bezrobotni uznają swój wiek (63 proc. wskazań). Aż 73 proc. spośród nich nie rozważało możliwość zmiany zawodu lub zdobycia dodatkowych kwalifikacji, choć tyle samo uważa, że dzięki przekwalifikowaniu mieliby większe szanse na znalezienie pracy. Wynik ten wskazuje na bierność i pogodzenie się bezrobotnych z sytuacją, w której się znajdują. Jednocześnie aż 63 proc. bezrobotnych stwierdza, że nikt nie doradzał im w sprawie nowego zawodu lub zmiany kwalifikacji, jednej piątej osób doradzał urzędnik w urzędzie pracy, co ósmy mógł liczyć na porady członków rodziny lub przyjaciół. Wyraźnie widoczny jest brak pomocy ze strony doradców zawodowych lub psychologów, choć w dużej mierze wynika to z faktu, iż bezrobotni nie poszukują takiej pomocy.

Opinie pracodawców. Większość pracodawców jest zdania, że obecnie trudno jest znaleźć na rynku nowych pracowników z odpowiednimi kwalifikacjami i doświadczeniem. Dotyczy to przede wszystkim firm z branży budowlanej. Dwie trzecie pracodawców deklaruje, że zatrudnia lub zamierza zatrudniać w przyszłości starszych pracowników. Pracodawcy generalnie twierdzą, że zamieszczając ogłoszenia z ofertą pracy nie określają wieku pracownika przede wszystkim dlatego, że wiek pracownika nie jest dla nich - przynajmniej na etapie rekrutacji - istotny. Kiedy jednak dostają do wyboru młodego i starszego kandydata na pracownika (przy tym samym poziomie kwalifikacji i oczekiwań płacowych), chętniej wybierają młodego. Preferencje dotyczące wieku kandydata przestają mieć znaczenie, jeśli pojawia się różnica w kwalifikacjach kandydatów (te są priorytetowe).
Zdecydowana większość pracodawców zgadza się, że zatrudnianie pracowników w różnym wieku - młodszych i starszych, ma dobry wpływ na nastroje w firmie. Zdaniem większości pracodawców pracownicy po 50-tce wnoszą do firmy wiele nowych doświadczeń i umiejętności. Z drugiej strony jednak spora grupa pracodawców uważa, iż pracownicy po 50 roku życia niechętnie myślą o podnoszeniu swoich kwalifikacji i są słabiej wykształceni niż pracownicy młodzi.

Opinie i rekomendacje przedstawicieli organizacji non-profit
Większość przedstawicieli badanych organizacji non-profit, realizujących rządowe programy na rzecz osób bezrobotnych po 50 roku życia, postrzega osoby bezrobotne w tym wieku jako posiadające duże problemy natury psychicznej. Używa się przy tym określeń takich jak: osoby wycofane, niewierzące we własne siły, z niską samooceną, niechętnie podchodzące do nowości, przejawiające brak inicjatywy, bez pomysłów na realizację siebie na rynku pracy, o postawie roszczeniowej, a przy tym o kwalifikacjach znacznie niższych niż osoby młodsze.
Zdaniem przedstawicieli organizacji non-profit osoby bezrobotne po 50-tym roku życia potrzebują przede wszystkim szkoleń zawodowych uaktualniających ich kwalifikacje, indywidualnego doradztwa i pomocy psychologa. Często wymieniano też potrzebę wsparcia finansowego, a w szczególności pomoc w uzyskaniu dotacji unijnych oraz ewentualne ulgi w podatku na początku działalności gospodarczej. Dosyć często wskazywano na potrzebę przeprowadzenia akcji informacyjnej wśród pracodawców, która będzie przekonywała do zatrudniania osób po 50-tym roku życia.

Opinie ekspertów
Badanie Rynek Pracy a osoby bezrobotne 50 + zawierało także część jakościową obejmującą m.in. tzw. panel ekspercki, w którym uczestniczyli pracownicy MPiPS oraz niezależni eksperci specjalizujący się w problematyce bezrobocia, rynku pracy i prawa pracy.
Eksperci zalecają m.in., aby organizacje społeczne edukowały w zakresie praw wynikających z przepisów antydyskryminacyjnych. Ich zdaniem konieczne jest także zachęcanie pracowników dojrzałych do podnoszenia swoich kwalifikacji i przekonanie ich, że kształtowanie i rozwój kariery zawodowej jest także dostępne dla ludzi powyżej 50+. Rekomendują także podnoszenie samooceny starszych pracowników poprzez podkreślanie ich zalet z punktu widzenia pracodawców takich jak np. większa lojalność, stabilność zatrudnienia, doświadczenie i wiedza, czy wreszcie cierpliwość i możliwość szkolenia młodych pracowników. Zalecają zachęcanie ludzi nieaktywnych zawodowo do wyjścia poza podstawowe świadczenia i podejmowania dodatkowej aktywności zawodowej. Zdaniem ekspertów należy także wśród pracodawców propagować wiedzę na temat elastycznych form zatrudnienia, które mogą stanowić narzędzie aktywizacji starszych pracowników oraz informować ich o możliwościach wykorzystania funduszy szkoleniowych.
Eksperci rekomendują też m. in. ustabilizowanie regulacji prawnych dotyczących świadczeń emerytalnych, aby osoby starsze nie przechodziły na emeryturę w obawie przed niekorzystnymi przyszłymi zmianami w regulacjach dotyczących rent i emerytur. Zalecają złagodzenie przepisów dotyczących możliwości zatrudniania na czas określony i umożliwienie bardziej elastycznego podejścia do zatrudniania osób starszych w niepełnym wymiarze godzin. Eksperci uważają także, że wskazanym byłoby złagodzenie art. 39 Kodeksu Pracy, który wydłuża ochronę pracowników zbliżających się do wieku emerytalnego do 4 lat i działa raczej na niekorzyść pracowników starszych znacząco ograniczając ich szanse na rynku pracy.

Akademia Rozwoju Filantropii w Polsce: niezależna, nienastawiona na zysk organizacja pozarządowa prowadząca dzialania w obszarze rozwoju społeczności lokalnych, aktywności młodzieży, aktywności osób starszych, społecznego zaangażowania biznesu, przedsiębiorczości społecznej i filantropii indywidualne. Więcej na stronie www.filantropia.org.pl